Alex Wang, AI và chiến tranh

Việc Alex Wang (Alexandr Wang), một bạn trẻ 9x (sinh năm 1997) được Meta (Facebook) chiêu mộ về làm trưởng bộ phận AI (chief AI) với mức giá tuyển dụng điên rồ đã làm dậy sóng mạng xã hội (mức lương 2 triệu đô/ năm). Mark Zuckerberg đã thâu tóm 40% của Scale AI do Wang sáng lập với mức giá 14,3 tỷ đô nhằm đưa chàng trai trẻ dự phần vào nỗ lực thống trị AI của gã khổng lồ mạng xã hội, cụ thể phát triển một đội ngũ "siêu trí tuệ" (superintelligence) cho Meta. Scale AI là nền tảng giúp dán nhãn hay phân loại dữ liệu, cực kỳ quan trọng trong đào tạo các mô hình AI.

Cái tên của bạn trẻ này có thể là một sự ghép nối Đông Tây rất thú vị, Alexander là tên vị Hoàng Đế đã chinh phạt gần như toàn bộ thế giới mà người phương Tây biết thời Hy Lạp Cổ Đại (cũng là chiến lược gia quân sự vĩ đại nhất trong lịch sử) còn Wang là tên một vương tộc ở Trung Hoa (mà nghĩa của Wang cũng là vua). Cụ thể hơn, Alex Wang xuất thân từ một gia đình gốc Hoa nhập cư, có bố mẹ làm việc tại phòng lab Los Alamos tại New Mexico, phòng nghiên cứu lịch sử đã từng dự phần vào dự án bom nguyên tử Manhattan Project, nắm vai trò chính yếu trong việc thay đổi hoàn toàn cục diện của thế chiến II. Có thể nói, Wang có kết nối sâu với ngành quốc phòng nhờ nền tảng gia đình. Thêm nữa, Wang cũng từng là bạn cùng phòng với Sam Altman, người sáng lập một nền tảng nổi tiếng hơn nhiều là Open AI và Scale AI cũng là ý tưởng khởi phát từ Y Combinator nơi Sam từng làm Chủ tịch (các điểm chấm lớn trong ngành AI thường tương hỗ qua lại, tất nhiên mình luôn tin có những lực lớn hơn chi phối Sam và Wang từ phía sau hậu trường).

Mình đã đọc rất kỹ bài chia sẻ của Wang trên The Economist trong đó bạn chia sẻ các góc nhìn về AI trong chiến tranh và huấn luyện quân sự, thể hiện rất rõ ảnh hưởng hay nhân sinh quan mà Wang có từ gia đình, nhất là các kết nối của Wang với cả Mỹ và Trung Hoa. Có thể, vai trò hay ảnh hưởng của đội ngũ siêu trí tuệ tại Meta lớn hơn những gì chúng ta có thể hình dung. Bài rất đáng đọc và mình đã lược dịch dưới đây:

Trong bối cảnh chiến tranh (warfare) thay đổi nhanh chóng, quốc gia nào có khả năng tích hợp AI hoàn toàn vào việc ra các quyết định quân sự đầu tiên sẽ định hình hoàn toàn lịch sử của thế kỷ 21. Nhân loại đang bước vào kỷ nguyên của "chiến tranh agentic" (chiến tranh tự học, tự ra quyết định và hành động độc lập), trong đó chúng ta sẽ quan sát thấy một số đội quân mạnh mẽ nhất bị đánh bại bởi những đối thủ có khả năng sử dụng nhuần nhuyễn các AI agents (các hệ thống hay tác nhân AI) - cụ thể là các hệ thống thông minh tự động có khả năng thực hiện nhiều tác vụ cùng một lúc.

Các hệ thống AI này sẽ cho phép những lực lượng vũ trang nắm trong tay các công nghệ tiên tiến để có thể trở nên vượt trội hơn về mặt tư duy và chiến thuật để đánh bại các đối thủ đáng gờm bằng cách liên kết các các mạng lưới quân sự to lớn bao gồm các cảm biến, vũ khí và những người ra quyết định. Hệ thống này sẽ gia tăng đáng kể tốc độ của quá trình đưa ra các nước đi chiến thuật (tactical moves), và tạo ra các lợi thế trên chiến trường trước khi con người có khả năng khảo sát tình hình thực sự. Với các AI agents, các chiến thuật sẽ áp dụng trên chiến trường theo thời gian thực để lợi dụng các yếu điểm của kẻ thù - đi từ cuộc tấn công đầu tiên đến chiến thắng quyết định trước cả khi các lực lượng quân sự ở tầng thấp hơn (technologically inferior forces) nắm được cuộc chơi đang diễn ra như thế nào.

Chiến tranh, dù nóng hay lạnh, đã định hình các nền văn minh trong một thời gian dài và nhờ vậy đem đến tự do và thịnh vượng cho nhiều người ở phương Tây, thứ họ đang xem như một điều hiển nhiên (take for granted). Trong cuộc chiến vương quyền của "agentic warfare", có hai kết cục khả dĩ: một là phương Tây dành phần thắng và có khả năng bảo vệ giá trị cốt lõi (như quyền tự do ngôn luận) hoặc đánh rơi quyền thống trị cho các chế độ toàn trị khác, viễn cảnh này sẽ định hình lại sâu sắc cuộc sống với tinh thần dân chủ của nhiều người.

Trung Quốc biết rõ mình đang theo đuổi điều gì. Sự bùng nổ của mô hình AI DeepSeek, đối thủ đáng gờm của các mô hình phương Tây đã cho thấy năng lực AI của Trung Quốc đã bắt nhịp nhanh chóng cùng với tham vọng họ đặt ra. Không chỉ DeepSeek, Quân đội giải phóng nhân dân Trung Hoa cũng đang ứng dụng AI xuyên suốt nhiều bộ phận thực chiến chính yếu của mình. Ví dụ như, nước này đang áp dụng AI thành công trong việc xác định các mục tiêu tên lửa, gia tăng đáng kể mức độ chính xác và giảm thời gian cần thiết để nhắm bắn mục tiêu. Các đây một vài tháng, Trung Quốc tiết lộ lần đầu tiên áp dụng AI tạo sinh (Generative AI) với các phương tiện bay không người lái (war drones), cho phép chúng tiếp cận các hệ thống thông tin và radar của đối thủ với độ chính xác đáng kinh ngạc. Họ cũng có một thuật ngữ riêng mô tả nỗ lực vượt qua phương Tây: "chiến tranh được thông minh hóa" (intelligentised warfare).

May mắn thay, đây không phải là lần đầu tiên phương Tây phát triển những công nghệ chiến tranh và chiến thuật mới để đối phó với những mối đe dọa cấp bách. Vào năm 1936, bốn năm trước khi Nazi (phát xít Đức) thả trận bom lớn xuống nước Anh, chính quyền London đã bắt đầu nâng cấp hệ thống phòng không để chống lại các cuộc tấn công. Thách thức chính yếu là làm thế nào có thể xác định khoảng khắc chính xác để khởi động các máy bay nhằm chống lại những kẻ ném bom. Lực lượng không quân Hoàng Gia (Royal Air Force) buộc phải đại tu toàn bộ hệ thống tình báo và thông tin đã lỗi thời và chậm chạm của mình. Theo quy trình trước đây, đội giám sát vùng trời sẽ gửi những báo cáo về việc những kẻ ném bom đang bay đến để kích hoạt các phản ứng phòng thủ - nhưng làm thế nào nếu những kẻ ném bom chỉ đang tạo ra những thông tin nhiễu với mục đích làm suy kiệt những người lính chiến đấu của Anh trước khi ra một đợt tấn công chí mạng.

Mùa hè 1940, Anh đã thiết lập xong hệ thống Dowding, một mạng lưới người giám sát (spotters), radar (hệ thống sóng vô tuyến) cùng các phi đoàn chiến đấu (fighter squadrons) điều phối bởi các nhân sự trong các trung tâm điều khiển. Các phát kiến này đã cho phép sự linh hoạt cùng các phản ứng hợp nhất của không quân, góp phần cho thắng lợi quyết định của Anh, rồi từ đó tạo đà cho thắng lợi của phe Đồng Minh trong Thế Chiến II cùng sự thống trị của tinh thần dân chủ trong thế kỷ 21.

Thế giới ngày nay đang đối diện với một thời khắc quyết định trong hoạt động chiến tranh, các thách thức quân sự đang trở nên phức tạp và rối rắm hơn cách đó 85 năm. Các lực lượng quân sự hiện đại buộc phải phân tích một khối lượng dữ liệu khổng lồ từ nhiều vùng khác nhau - mặt đất, bầu trời, vùng biển, không gian vũ trụ và cả không gian mạng - để giải mã các nước đi của kẻ thù và xác định các chiến thuật quan trọng. Khối lượng thông tin lo lớn này gần như không thể xử lý với nền tảng công nghệ hiện tại, việc phụ thuộc vào một đội ngũ con người lớn để xử lý dữ liệu sẽ để lại khoảng trống lớn (gaps) mà kẻ thù có thể lợi dụng.

Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển năng lực agentic warfare. Cũng tương tự như mạng lưới các radar, người giám sát và phi đoàn trong thời chiến ở Anh - nhưng đã được nâng cấp với tốc độ và năng lực to lớn hơn nhiều - các mạng lưới AI, được giám sát bởi con người, sẽ có khả năng thu thấp và phân tích dữ liệu từ nhiều khu vực khác nhau và nhanh chóng chuyển thành các hành động hiệu quả.

Chiến tranh mạng (cyber warefare) cũng có nhiều đột phá xuất hiện. Các agent có khả năng lập trình tự động sẽ xử lý các hoạt động phòng thủ và tấn công (offensive and defensive). Ví dụ như kẻ thù có thể sử dụng hàng ngàn agent để tìm ra các điểm tiếp cận đã bị dấu đi, xâm nhập vào dữ liệu chính phủ để thu thập các bí mật quốc gia hoặc theo dõi hay tấn công các yếu nhân. Ở tầng chiến lược (strategic), các trung tâm điều hành sẽ ngày càng phụ thuộc vào AI để xác định các rủi ro trong giao vận (logistics) và mức độ sẵn sàng (readiness), cảnh báo các tướng lĩnh (Commanders) về những mối đe dọa mới cũng như đề xuất các phương pháp ngăn chặn (deterrence measures). AI agent cũng nghiên cứu các công nghệ quân sự mới một cách độc lập, thúc đẩy tiến trình nghiên cứu và phát triển (R&D) và khiến việc giải mã công nghệ mà kẻ thù đang nắm dễ dàng hơn. Ở tầng chiến thuật (tactical), các AI agent sẽ tiếp tục giám sát các cảm biến (sensors) và tín hiệu (signals) nhằm bóc tách các thay đổi tinh vi có thể chỉ ra sự hiện diện của kẻ thù trước khi con người có thể tự cảm nhận được. Các AI agent có thể tiến hành những tác vụ đòi hỏi thời gian quan trắc tỉ mỉ và thụ động (khó có thể bỏ lọt sai sót), nhớ đó nhân sự (con người) có thể tập trung sâu hơn vào những công việc mang tính chiến lược và chủ động hơn.

Chiến tranh agentic nghe có vẻ như chỉ có trong khoa học viễn tưởng, nhưng thực sự nó đang diễn ra và ai có khả năng nắm bắt công nghệ này trước tiên sẽ có lợi thế về mặt vật lý và số (digital and physical), y như cuộc chiến bầu trời ở Anh vào năm 1940. Đồng thời tương lai của thế giới tự do (free world) cũng dựa vào kết quả này.