Odyssey và nỗi buồn chiến tranh

Gần hai mươi năm lưu lạc, Odysseus ngồi bên cạnh người vợ dấu yêu của mình, Penelope xinh đẹp (dĩ nhiên, vì bà là chị em họ với nàng Helen, biểu tượng nhan sắc trong thần thoại Hy Lạp, nguyên cớ gây ra cuộc chiến thành Troy) nhưng không thể tiết lộ thân phận mà phải đóng vai một gã ăn mày, dạo bước trong cung điện nhờ luật hiếu khách Zeus và có lẽ cũng để các quan khách có cớ để thể hiện thứ quyền lực trịch thượng của mình. Xung quanh ông là những kẻ cầu hôn hung hãn chực chờ chiếm lĩnh quyền lực ở xứ Ithaca, nơi đã tha hóa đến tận cùng vì thiếu vắng vị thủ lĩnh. Rất khác với tinh thần hồ hởi chiến binh lúc ra đi, hành trình quay trở về từ Troy mang trên vai một sức nặng rất khác, đó là những quyết định sai lầm, những mất mát sinh mạng của những đồng đội, những lúc yếu lòng trước cám dỗ hay thói kiêu ngạo và nuông chiều bản ngã hay cái tôi (như lúc xúc phạm vị thần biển Poseidon) - đây mới là lực cản khiến con đường về nhà bỗng kéo dài tới tận hai thập kỷ nhưng nhờ vậy vị anh hùng mới có thể trưởng thành vượt bậc, nhất là ở khía cạnh nội tâm. Cuộc đối thoại giữa Odysseus và Penelope có thể nói là trung tâm trong tác phẩm của Homer vĩ đại.

Mình rất tò mò xem đạo diễn Christopher Nolan sẽ thể hiện trường đoạn này trong bộ phim về vị anh hùng, nên đã nhanh chóng đặt vé đi xem. Cách Nolan và Matt Damon thể hiện cũng rất thú vị, một ông già ăn xin mệt mỏi, già nua và u uất ngồi trò chuyện với vợ mình qua tấm cửa lưới mỏng manh. Những lát cắt (chuyển cảnh) về cuộc chiến thành Troy xuất hiện liên tục trong đoạn hội thoại, Odysseus trong phim thừa nhận chiến thắng thành Troy không hề vinh quang như những gì được truyền tụng, quân đội Hy Lạp đã trút bầu căm hờn tích tụ hàng thập kỷ vào những người dân thiện lành của Troy, những người ngây thơ đón nhận một món quà - ngựa gỗ - vì tin vào luật hiếu khách Zeus. Đảo mắt qua cơn binh biến trong lòng địch, Odysseus quan sát lửa phá hoại bùng lên khắp nơi, sự ngây thơ của thường dân trước khi bị sát hại, con ngựa gỗ món quà hủy diệt cũng bắt lửa rồi đổ sụp như đánh đổ hoàn toàn lề luật do các vị thần đặt ra hay các quy chuẩn văn minh - hiếu khách, coi trọng phẩm giá con người, cùng các trách nhiệm đạo đức. Vị anh hùng dành chiến thắng nhưng lại cùng lúc mặc cảm bởi chính vinh quang đó, hệ giá trị ông từng rất tin tưởng sụp đổ vỡ vụn, thật lạ lùng. Penelope im lặng lắng nghe, không có đúng sai, chỉ là hai tâm thế bị thời cuộc uốn nắn. Rõ ràng, Nolan không tái hiện nguyên văn tác phẩm sử thi của Homer, vốn tập trung vào nhận diện hay thử lòng mà đào sâu hơn "nỗi buồn chiến tranh thành Troy".

Kiểu anh hùng Odysseus có gì đó rất đời, dù nằm trong khuôn mẫu (motif) chủ nghĩa anh hùng (heroism) truyền thống, kiểu vị anh hùng có số mệnh (fate), vinh quang (glory) và phẩm giá (honor) - nhưng cùng lúc ông cũng yếu đuối, nóng giận, đầy bản năng bạo lực, cùng các sai lầm cốt tử - dĩ nhiên giữa các thái cực trên là đấu tranh nội tâm và trí tuệ (wisdom) để phân định. Nguyên tác có một chi tiết rất hay thể hiện thái cực này mà Nolan không đưa vào phim, đó là mô tả đấu tranh nội tâm muốn trả thù của Odysseus với những kẻ chiếm cung điện: "trái tim trong lồng ngực Odysseus gầm lên hệt như chó mẹ xù lông gầm gừ với kẻ lạ tiếp cận gần ổ con mình, chực chờ đẩy ông bật dậy giết sạch kẻ thù. Nhưng kỳ lạ thay, ông đấm vào ngực mình và trò chuyện với chính mình. Hãy chịu đựng đi, tim ơi! Ngươi từng chịu điều tồi tệ hơn thế này. Hãy nhớ cái ngày gã khổng lồ một mắt ăn thịt đồng đội của ta ngay trước mắt, ngươi vẫn chịu được cho đến khi mưu trí đưa ngươi ra khỏi hang. Trái tim hay nội tâm đã nghe lời, Odysseus nằm xuống, nuốt cơn giận để chờ thời cơ. Cách đây gần hai mươi mấy thế kỷ, con người đã suy tư về cảm xúc bên trong mình, tìm cách ra mệnh lệnh cho con ngựa bất kham tâm trí. Quả không ngoa khi Homer là một tượng đài quá lớn lao của nền văn minh Hy Lạp và phương Tây.

Câu chuyện của Odysseus, mình tin, đều chạm đến chúng ta sâu sắc. Mọi tham vọng, mọi vinh quang, mọi hành trình bên ngoài đều không thể khó khăn hơn đường về nhà, quay về với chính mình, đối diện với vấn đề thứ tha (forgiveness problem), bao gồm thứ tha với lỗi lầm của chính mình và những người làm điều sai với mình. Hành trình của Odysseus có giống con người hiện đại trước cám dỗ - tiếng hát của các nàng sien thủ thỉ hay gieo kèo bất tử của Calypso có khác gì những lời hứa hẹn phù hoa giả tạo ngoài kia, có khi nào ta nghe những lời mỉa mai, xúc phạm hay bất công mà vẫn dặn lòng "chuyện nhỏ, ta chịu được rồi sẽ lướt qua nhẹ nhàng". Trăn trở có lẽ xưa cũ như trái đất, nhân loại thời Homer cũng vậy thôi. Phim rất đáng xem hen các bạn.