Trường ca Iliad, sự thứ tha và Avatar

Câu chuyện kỳ ảo trên hành tinh Pandora do James Cameron sáng tạo trong Avatar mang motif/ khuôn mẫu chủ nghĩa anh hùng (heroism) rất đặc trưng, vốn được mô tả kỹ lưỡng trong thần thoại Hy Lạp hay Hindu Giáo của Ấn Độ. Người anh hùng (từng thành viên trong gia đình Sully) có số mệnh (fate), vinh quang (glory) và phẩm giá (honor) để bước vào hành trình phi thường của mình. Cụ thể, họ bước vào cuộc xung đột (epic conflict) giữa người trời với công nghệ tiên tiến và sắc dân bản địa Na'vi với truyền thống cổ xưa. Hành tinh Pandora có một lực lượng siêu nhiên can thiệp điều chỉnh hiện thực (powerful forces), cây thiêng Eywa có vai trò cũng tương tự như các vị thần Olympus trong thần thoại Hy Lạp. Cấu tứ này tương đồng rất nhiều với cuộc chiến thành Troy và Kurusheta mô tả trong Iliad của Homer (cha đẻ của nền văn minh Hy Lạp) và Chí Tôn Ca (Bhagavad Gita, tác phẩm bàn rất sâu vào pháp/dharma của Ấn Độ), hai sự kiện định hình tâm thức của phương Tây và phương Đông đồng thời thể hiện minh triết vượt trội của người xưa so với nhân loại ngày nay (rõ ràng chúng ta vẫn không biết chi tiết cách cha ông xây Kim Tự Tháp như thế nào).

Avatar tập mới nhất, Lửa và Tro Bụi, vẫn đậm tính sử thi, kịch tính với hiệu ứng hoành tráng (vốn là thế mạnh của James), tuy nhiên phần gây ấn tượng nhất với mình lại chính là đoạn kết mô tả xung đột giữa Jake và Quaritch (cùng với con mình Spider). Cảnh đặc tả bên mép vực quả thực gợi nhắc rất nhiều đến cái kết của trường ca Illiad khi người anh hùng Achilles đối diện với Priam. James Cameron đã khéo léo nhắc đến vấn đề rất đau đầu của xã hội mà chúng ta đang sống: vấn đề thứ tha (forgiveness problem). Trong note này, mình không đào sâu vào nội dung trong Avatar (để các bạn còn đi xem phim) mà chỉ tóm lược nội dung của trường ca Illiad, bóc tách đoạn kết của tác phẩm vĩ đại này để chúng ta (sau khi xem phim Avatar) có thể suy ngẫm về kết nối giữa người anh hùng Jake với Archilles trong thần thoại Hy Lạp. Biết đâu, có thể hiểu hơn hàm ý của James trong phân cảnh Jake cầm con dao đối diện với Spider và tại sao Quaritch sau khi cứu con mình đã lao đầu xuống vực. Mình tin đạo diễn đang đưa những minh triết cổ xưa vào trong tác phẩm điện ảnh của mình.

Phần tóm tắt dưới đây chưa rất nhiều nhân vật nên cần đọc thật chậm để nằm bắt tầng tầng lớp lớp phức tạp của câu chuyện thành Troy. Các vị thần trong đó cũng rất đời, đầy thói xấu ghen tỵ đấu đá lẫn nhau như chính con người trên trần thế.

Troy từng là trung tâm của thế giới, là nơi dòng chảy thương mại toàn cầu hội tụ và những gì xảy ra tại đây đã làm nền cho sự ra đời của đế chế La Mã, ảnh hưởng sâu sắc thế giới mà chúng ta đang sống ngày nay. Câu chuyện bắt đầu từ việc ba nữ thần Hera (vợ của Zeus, thần chủ quản đỉnh Olympus), Athena (thần trí tuệ), Aphrodite (thần tình yêu) tranh dành nhau một quả táo bằng vàng, vật phẩm chỉ dành cho người đẹp nhất thế gian. Để giải quyết vấn đề đau đầu giữa những người đẹp, Zeus tổ chức một cuộc thi để phân định xem của báu này sẽ dành cho ai trong số ba người, tuy nhiên ông cần phải tìm ra người nào đó đủ ngu ngốc để nhận làm giám khảo (bởi chọn ai thắng cũng dẫn đến xung đột). Và nhân vật được chọn chính là hoàng tử Paris của thành Troy (không biết thủ đô Paris của Pháp có phải được đặt tên theo nhân vật này hay không). Cả ba nữ thần háo thắng đều tìm cách hối lộ Paris để dành lợi thế cho mình, họ đem đến ba lời hứa: Hera sẽ trao cho anh cả vương quốc, Athena mang cho anh toàn bộ sự thông tuệ trên thế gian và Aphrodite dành cho anh tình yêu của người con gái nóng bỏng nhất địa cầu. Cuối cùng, ngạc nhiên thay, Paris đã chọn trao quả táo cho Aphrodite để chiếm được trái tim của người đẹp Helen, đánh đổi giữa quyền lực, sự thông tuệ với dục vọng (se- x). Đây là một cách châm biếm rất thông thái của người Hy Lạp, có lẽ với người đàn ông thì giá trị bề mặt (status face) đôi khi quan trọng hơn tất thảy, bạn có thể là vua nhưng ngoài kia cũng có nhiều vị vua, bạn có thể thông minh nhưng mà mấy ai hiểu được, tuy nhiên nếu bước ra ngoài thế giới với người con gái xinh đẹp nhất, ai ai cũng sẽ phải ngước nhìn bạn.

Dĩ nhiên Paris đã đụng vào ổ kiến lửa, quyết định của anh đã khiến Hera và Athena giận dữ khủng khiếp, họ tuyên bố sẽ trả thù không chỉ Paris và toàn bộ người dân thành Troy (Trojan people), Troy sẽ phải biến mất mãi mãi trên địa cầu (giá mà Paris biết khôn đừng nhảy vào làm giám khảo). Tréo ngoe thay, Helen trước khi đến với Paris đã là vợ của Menelaus (vua Sparta) và anh trai của ông chính là Agamemnon (vua của Argos). Sparta và Argoa là hai cùng đất quyền lực nhất Hy Lạp lúc đó, cả hai đã liên thủ để tấn công Troy nhằm dành lại người đẹp Helen, từ đó tạo ra một cuộc chiến kéo dài gần 10 năm. Bối cảnh trên đã cho ra đời nhiều vị anh hùng Hy Lạp mà Homer lấy làm cảm hứng sáng tác, nổi bất nhất là Achilles và Odysseus, một người là chiến binh dũng cảm bậc nhất và một người là chiến lược gia thông tuệ bậc nhất Hy Lạp. Odysseus chính là tác giả của con ngựa thành Troy thứ giúp kết thúc chiến tranh, cũng là hình ảnh đã đi vào tâm khảm nhân loại mãi mãi, ám chỉ sự len lỏi ngấm ngầm nhằm phá hoại.

Tiếp theo, Homer đào sâu hơn vào xung đột giữa Achilles và Agamemnon, câu chuyện liên quan nhiều nhất đến tác phẩm điện ảnh Avatar. Agamemnon lúc này đã mang đạo binh đến rất gần thành Troy, nơi được bảo vệ nghiêm ngặt bởi hệ thống tường thành. Người Troy khi đó thường được dán nhãn là người biển (sea people) hay cướp biển (pirates) do các hoạt động di cư và đánh phá đường thương mại trên biển Địa Trung Hải. Do hành tung khó đoán của sắc dân này, Agamemnon đã phải dành thời gian đi khảo sát và xâm chiếm các đảo liên minh xung quanh Troy trước, quá trình này cho phép ông bắt cóc rất nhiều phụ nữ để làm nô lệ (se-x slave) bởi thông thường họ sẽ được chuộc lại bằng khoản tiền khổng lồ nếu là thành viên của gia đình dòng dõi nào đó ở Troy. Một trong số đó có Chryseis, con của một bậc tư tế quyền lực Chryses tại đền thờ Apollo (người Troy thờ thần mặt trời), mặc dù rất nỗ lực nhưng Chryses đã không thể cứu con gái mình bởi sự yêu thích đặc biệt vị vua Hy Lạp dành cho Chryseis. Vị tư tế Troy đã thỉnh cầu thần Apollo giúp đỡ và ngài đã giáng dịch bệnh tai họa xuống cho đoàn quân Hy Lạp. Chứng kiến binh lính chết dần chết mòn, nhà tiên tri Hy Lạp Calchas và Achilles đã thân chinh thuyết phục Agamemnon phải nhanh chóng trả Chryseis về lại cho Troy để an lòng Apollo. Bực mình với lời tiên tri và khuyên nhủ cay đắng, nhà vua đã miễn cưỡng thi hành với điều kiện đi kèm: Calchas phải hy sinh con gái mình vào hậu cung của vua và Achilles phải giao chiến lợi phẩm mới của mình là người con gái xinh đẹp Briseis cho ông để bù đắp.

Đòi hỏi này đã gây ra xung đột lớn giữa Achilles và Agamemnon, làm nền cho phần bất hủ nhất trong trường ca Illiad. Achilles ngay lập tức tuyên bố rút khỏi cuộc chiến với Troy, thề không bao giờ chiến đấu cho Agamemnon nữa và để Troy tiêu diệt người Hy Lạp. Achilles sau đó còn đến gặp mẹ mình, nữ thần Thetis, yêu cầu bà hãy rỉ tai với thần Zeus xin ưu tiên phần thắng cho Troy, mục đích là để người Hy Lạp phải quỳ gối đến năn nỉ Achilles tham gia chiến đấu cùng. Nếu anh có thể cứu người Hy Lạp vào lúc ngặt nghèo nhất, anh sẽ trở thành một vị anh hùng vĩ đại.

Bên phía Troy, hoàng tử Hector (anh trai của Paris) nhận ra sự vắng mặt của Achilles nên đã đứng ra dẫn dắt các đạo binh đến tấn công tổng lực người Hy Lạp. Có thời điểm, Troy đã đến rất gần các chiến thuyền của người Hy Lạp và chỉ cần sơ hở, các chiến thuyền có thể bị thiêu trụi và người Hy Lạp sẽ thua đau thua đớn. Ngay lúc nguy cấp, Odyssey đã đến nhắc nhở Agamemnon hãy nhanh chóng mời Achilles quay trở lại. Tình thế khó khăn đã khiến nhà vua bỏ qua sự ngập ngừng (do những bất hòa trong quá khứ), ông đồng ý gọi Achilles quay lại và hứa sẽ cho cưới con gái mình cũng như tặng những báu vật quý giá nhất thế gian. Tuy nhiên, người anh hùng vẫn lạnh lùng từ chối vì chưa nhận được lời xin lỗi từ phía Agamemnon do nhà vua sợ mất mặt. Lúc này đây, Achilles cũng bước vào cuộc đấu tranh nội tâm, nếu công tư không phân minh người Hy Lạp có thể bị tiêu diệt trong chớp mắt. Ông vẫn quan sát tình hình từ xa để rồi phải cử Patroclus, người cận vệ gần gũi nhất của mình (có thể là người yêu, thời Hy Lạp đồng tính rất bình thường), đến thuyết phục nhà vua xin lỗi nhưng bất thành. Không biết giải quyết khúc mắc thế nào, Patroclus đã xin Achilles tham gia chiến đấu để bảo vệ người Hy Lạp. Achilles ra điều kiện chỉ giữ chân Troy chứ không đánh sâu, phần vinh quang cuối cùng phải dành cho chính anh. Tuy nhiên, Patroclus đã bỏ qua thái độ thận trọng, ra sức đánh trả Troy để rồi bị Hector tiêu diệt. Biến cố này đã buộc Achilles quay lại chiến trường mặc cho mọi sĩ diện. Với sự phù trợ của thần linh, anh đánh bại Hector, bảo vệ được người Hy Lạp và trở thành một trong những chiến binh vĩ đại nhất.

Sự thiên tài của Homer nằm ở phần cuối của trường ca, khi đang sống trong sự tung hô tột đỉnh của người Hy Lạp, Achilles bỗng rơi vào trầm cảm nặng. Anh điên cuồng xé toặc cơ thể của Hector, buộc vào cỗ xe ngựa của mình và lái vòng quanh thành Troy để khiến mọi người sợ hãi nhằm trả thù cho bạn mình. Người anh hùng bỗng phát điên, anh không thể ngủ, không thể ăn uống bình thường, việc hành hạ thân xác của Hector ám ảnh anh. Các vị thần trên cao quan sát những hành động phi nhân của Achilles và quyết định can thiệp để hàn gắn Achilles với Priam (bố của Hector). Cụ thể, thần linh gửi Priam vào ngay trong lều của Achilles để ông thương thảo đưa xác của Hector về. Khi đó Achilles đang chìm đắm trong những suy nghĩ miên man, Priam ngồi ngay bên cạnh và chỉ cần ông móc ra một con dao đâm đằng sau lưng là đã có thể trả thù ngay cho con mình. Tuy nhiên, ông không làm như vậy mà quỳ gối trước Achilles để hôn tay vị anh hùng, ông chọn thái độ khiêm tốn nhún nhường. Ngay khoảng khắc đó, Achilles chợt nhận ra Priam còn anh hùng và dũng cảm hơn cả mình, anh cũng lẳng lặng cúi xuống bày tỏ sự ân hận với Priam. Hai vị anh hùng cùng khóc với nhau trong lều, tạo ra cái kết rất xúc động cho trường ca Illiad.

Câu chuyện này chạm đến mình rất sâu sắc, cuộc chiến của nhân loại không nằm ở chiến trường mà ngay trong chính trái tim của chúng ta. Achilles rơi vào trầm cảm bởi anh hiểu mình là nguyên cớ chính gây ra cái chết của Patroclus chỉ bởi cái tôi và tính sĩ diện. Anh không thể tha thứ cho chính mình, lẽ ra phải đồng ý ngay khi người Hy Lạp yêu cầu anh quay lại và lẽ ra không được phép mang bạn mình ra chiến trường sớm. Priam bằng cách tha thứ cho Achilles, đã khiến người anh hùng cũng tha thứ cho chính mình. Không có vấn đề nào khó khăn trên đời này bằng vấn đề thứ tha (forgiveness problem), làm thế nào chúng ta có thể thứ tha thậm chí yêu thương những người đã làm điều sai với mình và làm sao ta có thể tha thứ cho chính mình vì lỡ lỗi phạm với ai đó. Khi tiến trình vị tha diễn ra, thế giới quanh ta trở nên mới mẻ (anew), đong đầy niềm vui, và thay đổi từ sự hủy diệt sang đầy sức sống. Quyết định thay thứ cho Achilles của Priam đã thay đổi số mệnh của chính ông và con trai mình, ngay sau đó Achilles đã đứng ra bảo vệ và tổ chức đám tang Hector đàng hoàng tử tế. Thành thực mà nói, đây là một cái kết gây choáng váng, đẹp đẽ, sâu sắc, kịch tính chưa từng thấy trong bất cứ tác phẩm nào mình từng đọc. Cách hành xử cao thượng của Priam và Achilles là thứ (theo mình) đã mai một đi nhiều trong thế giới hiện đại ngày nay. Phải chăng James Cameron thông qua câu chuyện Avatar cũng muốn nhắc nhở chúng ta đừng quên đi tinh thần này: Priam - Achilles, Jake - Spider, Jake - Quaritch