Nhà đầu tư nhân tạo

Du hý Singapore mùa F1 cũng cho mình cơ hội tìm hiểu nhiều hơn về nỗ lực tạo ra "nhà đầu tư nhân tạo" (AI investor) của một số quỹ (đầu cơ và VC) nhằm mô phỏng (tiến đến thay thế?) các "chuyên gia" hay con người trong hoạt động đầu tư (biết đâu có thể mở rộng sang các triết gia và lãnh đạo tôn giáo nhân tạo). Quỹ đầu cơ Bridgewater Associates, sáng lập bởi nhà đầu tư huyền thoại Ray Dalio, là tổ chức hiếm hoi dám công khai mục tiêu tạo ra nhà đầu tư nhân tạo (mình chưa tìm ra quỹ thứ hai dám đặt tham vọng tương tự) - nghĩa là có năng lực ngang hoặc vượt trội hơn các chuyên gia đầu tư (giỏi hơn cả Larry Fink của BlackRock, Warren Buffett của Berkshire chăng hay chính Ray). Mình không ngạc nhiên với tham vọng này vì đã quan sát Ray và Bridgewater nhiều năm qua. Tổ chức này xưa giờ đã bám theo nguyên tắc "minh bạch triệt để" (radical transparency), tinh thần này khiến việc xây dựng danh mục đầu tư - vốn dựa trên nỗ lực phát triển hiểu biết tổ chức qua tập hợp chuyên gia bằng xương bằng thịt (bao gồm trong đó các quan sát, kinh nghiệm và trực giác con người) được duy lý hóa (đưa ra các giả thuyết và lập luận về quan hệ nhân quả) và thuật toán hóa (tạo ra quy tắc và mô hình), sau đó so khớp thực tế để đón nhận các phản biện nhằm tạo ra vòng lặp hoàn thiện liên tục. Đối với họ, kiến thức không nên dừng ở việc ghi chép thụ động hay đúc kết riêng của từng cá nhân (mà người khác không thể chạm vào, mà thực tế các nhà đầu tư hay chuyên gia cũng không thể nhớ tất cả những điều mình từng phân tích) - cần có một cơ chế để tiếp nhận, kết nối các điểm chấm tư duy và tạo ra cộng hưởng - cái gọi là hiểu biết được tăng cường tích lũy liên tục/ compouding understanding (kiến thức gộp - ví von như lãi gộp). Cách tiếp cận này tạo nên một hệ thống chuyên gia (Expert System), trong đó tri thức không chỉ nằm trong đầu các nhà đầu tư mà được chuyển thành tài sản có thể tái sử dụng của toàn tổ chức - điều này đặc biệt phù hợp với phong cách xây dựng danh mục đầu tư với góc nhìn rộng hay vĩ mô toàn cầu của Ray Dalio, xử lý quá nhiều tín hiệu thị trường và đòi hỏi thích ứng linh hoạt với nhiều trạng thái kinh tế khác nhau (các ảnh hưởng của tăng trưởng, lạm phát, tín dụng, tiền tệ và đặc biệt địa chính trị lên tài sản). Rất khác với phong cách đầu tư của Warren Buffett (một huyền thoại khác), người thường giảm rủi ro bằng cách đầu tư trong phạm vi hiểu biết, chọn lọc một vài cơ hội hiếm, đi từ dưới lên, quan sát chăm chú từng doanh nghiệp để hiểu thấu mô hình kinh doanh và nhìn về triển vọng dài hạn.

Tầm nhìn trên đã thôi thúc Ray và các cộng sự tạo ra Secure Garden, nền tảng nội bộ phục vụ lưu giữ, tổ chức và phát triển tài sản tri thức (về đầu tư) tích lũy trong suốt năm thập kỷ qua của "Cây cầu bắc qua nước" (Bridgewater). Cụ thể, nền tảng này không chỉ lưu báo cáo nghiên cứu hay dữ liệu thị trường, mà còn duy trì hai hình thức biểu diễn tri thức song song: (1) human-readable knowledge, bao gồm những lập luận, giải thích và nhận định mà con người có thể đọc hiểu; và (2) computer-readable (hay executable knowledge) bao gồm những thuật toán và mô hình thể hiện các lập luận đó dưới dạng máy tính có thể xử lý, kiểm định và thực thi. Nhân sự trong tổ chức có thể chọn tiếp cận nhiều hình thức biểu diễn tri thức khác nhau phù hợp với khả năng tư duy của mình. Chúng ta có thể hình dung nôm na, giả sử có một giả thuyết đắt giá nào đó về chính sách thương mại (hay chi tiêu công) có thể ảnh hưởng đến giá một loại tài sản nào đó, thì thay vì giữ hiểu biết (know-how) đó trong đầu hay ghi lại trên văn bản - vị chuyên gia đó còn phải bóc tách giả định và điều kiện liên quan, sau đó suy tư chuyển hóa nó thành các quy tắc hay mô hình (kiểu suy nghĩ sẽ duy lý hóa, thuật toán hóa nó theo kiểu gì). Mình không hình dung có công ty nào ở Việt Nam có văn hóa chia sẻ bí kiếp kiểu lên hệ thống như vậy hay không (chứ thường thì sẽ giấu know-how như mèo giấu ấy). Ngoài ra, Secure Garden cũng đồng thời quan trắc quá trình tiến hóa tri thức, kiểu tổ chức từng tin điều gì, sử dụng những quy tắc nào, đã thay đổi chúng ra sao và bởi lý do gì - nhờ vậy các chuyên gia không chỉ tiếp cận kết luận hiện tại mà còn có thể xem lại quá trình điều chỉnh nhận định theo dòng thời gian.

Secure Garden là nền tảng để Ray Dalio hướng tới phát triển Artificial Investment Associate (AIA) Labs, đây là môi trường để Ray thử nghiệm AI-first (AI trước tiên), nói cách khác AI được đặt vào vị trí trung tâm trong quá trình hình thành và phát triển ý tưởng đầu tư còn con người chỉ đóng vai trò tổ chức nghiên cứu, hỗ trợ, kiểm chứng và bổ sung thêm năng lực cho AI. Những thiếu sót trước đây của AI như khả năng luận lý (reasoning) để hình thành trực giác hoặc giả thuyết, mô hình ngôn ngữ (language models) để xử lý câu từ, khả năng chẩn đoán hay kiểm tra nhận định cùng năng lực xử lý khối lượng dữ liệu nhỏ (small-data problems) đã ngày càng được hoàn thiện đủ để đưa vào AIA, nhờ vậy Bridgewater tự tin rẻ nhánh khỏi phương pháp truyền thống, nơi chuyên gia được đặt ở vị trí trung tâm và máy tính hỗ trợ mở rộng khả năng của họ. AIA là phòng thí nghiệm, nơi mỗi quyết định đầu tư sẽ phô diễn điểm mạnh và yếu của AI để cải thiện theo thời gian - có vẻ như nó đã bắt đầu có khả năng tạo ra Alpha (đạt được mức lợi nhuận vượt trội so với chỉ số tham chiếu hoặc thị trường chung) và Ray tiết lộ đã bắt đầu triển khai nó cho một số khách hàng - tạo thêm lớp đầu tư mới cho các chiến lược truyền thống. AIA ban đầu được tách độc lập khỏi Secure Garden để có thể kiểm soát mô hình, bởi khu vườn này chứa quá nhiều tài sản trí tuệ (50 năm) của Bridgewater nên còn vướng nhiều rào cản bảo mật. Thêm nữa, tổ chức này không muốn nhà đầu tư nhân tạo (Artificial Investor) chỉ sao chép máy móc tư duy đầu tư của các chuyên gia hiện tại. Nếu AI bị giới hạn bởi toàn bộ những giả định, phương pháp và mô hình sẵn có, nó có nguy cơ kế thừa cả các sai lầm hoặc điểm mù trong hệ thống truyền thống. AIA thành công thì phải đưa ra được các ý tưởng đầu tư độc lập, khác biệt và có mức tương quan thấp với chiến lược Pure Alpha (truyền thống), qua đó mang lại nguồn alpha bổ sung. Dù sao, rất có thể về lâu về dài khi năng lực AI ngày một khủng hơn và khả năng tiếp cận Secure Garden được mở rộng (do chính sách thay đổi), hai hướng đầu tư truyền thống và dựa trên AIA có thể dần dần hội tụ. Câu hỏi là hiện tại có quỹ nào ở Việt Nam đang mày mò tạo dựng một chuyên gia đầu tư nhân tạo có thể hiểu VIệt Nam chưa ta (nếu không đi nhậu được chắc khó phát hiện cơ hội đầu tư)?