Space X, câu hỏi tối thượng và Elon Musk

Nhân dịp Elon Musk vừa đưa SpaceX đến cột mốc IPO lịch sử chúng ta hãy thử (đu trend) trả lời câu hỏi: "Làm sao để có Elon Musk của Việt Nam ?" (SpaceX, công ty khai phá không gian gắn với mơ mộng tuổi thơ của vị tỷ phú, đã huy động được 75 tỷ đô và đưa tài sản ròng của Elon vượt mốc 1000 tỷ USD). Mình nhớ Chris Anderson từng có một bài phỏng vấn khá ấn tượng với Elon tại hội nghị Ted2022, trong đó Elon mô tả cách trí não mình hoạt động. Từ nhỏ, ông là một người tự kỷ, ham mê đọc sách, thường xuyên bị bạn bè bắt nạt và bao phủ bởi góc nhìn sách vở về thế giới (mọt sách), thứ sau này Elon phát hiện ra là có gì đó sai sai, từ ngữ không bao giờ đủ khả năng diễn tả hiện thực. Elon tự nhận mình không có tuổi thơ êm đềm và liên tục mâu thuẫn với bố mình. Tuy nhiên, những xung đột tuổi thơ kiểu như vậy đã đẩy ông hướng rất sâu vào bên trong, chuyên tâm xây dựng từng lớp tri thức qua sách vở và phim ảnh khoa học viễn tưởng - cái kiểu tự kỷ đã cắt bỏ một loạt các tín hiệu xã hội (social cues) nhiễu, những thứ mà trí não linh hoạt của đa phần mọi người thường uốn éo theo như plastic (kiểu bị cuốn theo quan điểm hay hình ảnh hấp dẫn của ai đó nổi tiếng, các xu hướng và góc nhìn ngắn thời thượng). Elon Musk chìm đắm trong các ám ảnh công nghệ và nỗ lực tìm kiếm chân lý hay sự thật (truths) thông qua việc đào sâu vào những nguyên tắc căn cơ nhất (first principles) trong vật lý. Rất may hệ sinh thái quanh ông (gia đình, nền tảng giáo dục ở Nam Phi, những cuốn sách) đã cộng hưởng nuôi dưỡng hoài bão của chàng trai trẻ.

Tác phẩm truyền cảm hứng lớn cho Elon Musk chính là "Bí kíp quá giang vào Ngân Hà" của Douglas Adams (The Hitchhiker's Guide to the Galaxy) - một tác phẩm triết học ngụy trang dưới dạng tiểu thuyết khoa học viễn tưởng hài hước nhưng chứa đựng trong đó nhân sinh quan về SpaceX và OpenAI mà Elon xây dựng sau này. Cụ thể, tiểu thuyết kể về chuyến phiêu lưu xuyên không gian của hai người Trái Đất, Arthur Dent và Ford Prefect nhằm tìm kiếm câu trả lời tinh gọn cho mọi câu hỏi triết học phức tạp nhất của vũ trụ. Hai nhân vật đã tìm thấy siêu máy tính vĩ đại Deep Thought (Suy nghĩ sâu, nghe như thuật ngữ Deep Learning trong ML/ Máy học bây giờ) có thể trả lời câu trả lời tối thượng (ultimate answer) hay câu hỏi cuối cùng sự sống, vũ trụ và về mọi thứ. Sau 7,5 triệu năm suy nghĩ, Deep Thought đưa ra câu trả lời là 42, một con số ngẫu nhiên vô thưởng vô phạt và nghe khá vui tai. Tuy nhiên, cỗ máy này sau đó lại nhấn mạnh câu trả lời này là vô nghĩa vì chưa có ai (kể cả nó) hiểu câu hỏi trên có nghĩa là gì (bởi bối cảnh của câu hỏi quá mông lung). Cuối cùng nó quyết định phải tạo thêm cỗ máy khác với quy mô to lớn hơn, bự cỡ trái đất, để tính toán câu trả lời thêm (nghe như cuộc chạy đua trung tâm dữ liệu bây giờ),dù nỗ lực này lại rất có thể trở nên vô nghĩa thêm lần nữa.

Thông điệp chủ đạo mà tác giả gửi gắm là "đặt câu hỏi luôn luôn khó hơn đi tìm câu trả lời". Adams bông đùa và châm biếm sâu cay ám ảnh đi tìm một cái ý nghĩa gì đó vô hạn, mông lung mà biết đâu nó cũng chả tồn tại. Cuộc đời về cơ bản là những trải nghiệm, những thăng trầm (absurdity) và nỗ lực liên tục không hồi kết đi tìm kiếm tri thức hơn là một câu trả lời đơn lẻ, phù hợp cho mọi câu hỏi triết học hóc búa. Vũ trụ trông có vẻ ngẫu nhiên và hỗn loạn, nên liệu có tồn tại một sự thật khách quan hay ý nghĩa cuộc đời hoàn toàn là do định nghĩa của mỗi cá nhân. Tác phẩm này đã giúp Elon thoát khỏi trói buộc của các quan điểm tăm tối (chủ nghĩa hư vô) của triết học Đức. Elon bày tỏ: "Triết lý dẫn đường của tôi là phải mở rộng quy mô và tầm vóc nhận thức của con người cả về mặt sinh học (biological) và số (digital) để không bị các nền tảng AI cao cấp qua mặt, con người cần kết hợp với máy để tăng cường sức mạnh bộ não (brain-to-digital bandwidth), cùng lúc đó khai phá vũ trụ xa xôi hơn (thuộc địa hóa sao hỏa chẳng hạn)".

Một trong những ảnh hưởng quan trọng khác đến Elon là gia đình bên ngoại, gia tộc Haldeman. Sử gia Hill Lepore (trường Harvard) cho rằng nhân sinh quan và triết lý kinh doanh của Elon Musk được định hình mạnh mẽ bởi chính trị gia Joshua N.Haldeman, người đã dẫn dắt phong trào "Technocracy Incorporated" ở Canada với quan điểm: nền dân chủ tự do sẽ thất bại và sẽ được thay thế bằng một xã hội dẫn dắt bởi những nhà kĩ trị, cụ thể là kĩ sư và nhà khoa học. Joshua chính là ông ngoại của Elon Musk, người tin tưởng chỉ nhóm tinh hoa "kĩ trị" mới có khả năng tối ưu hóa nền văn minh của nhân loại một cách hiệu quả (tinh thần này sau đó đã chảy vào Tesla, SpaceX và Neuralink).

Nhà Haldeman còn có cặp anh em ruột đều là nhà văn viễn tưởng có ảnh hưởng lớn Joe Haldeman và Jack C. Haldeman II - đặc biệt đều chơi chung trong mạng lưới bạn bè với Douglas Adams. Joe có một tác phẩm được lấy cảm hứng từ chiến tranh Việt Nam, nơi ông từng là cựu binh, mang tên "Cuộc chiến vĩnh viễn" (Forever War, cụm từ mà Elon thường xuyên nhắc đi nhắc lại trong một số bài phỏng vấn gần đây). Tác phẩm này mô tả về "Nỗi buồn chiến tranh" (cùng chủ đề với bác Bảo Ninh nhà mình), những người lính tham gia vào cuộc chiến giữa các vì sao trong vòng vài năm để rồi khi quay lại trái đất, nhiều thế hệ đã trôi qua (do một năm ở đây bằng ngàn năm trái đất) và nhân loại đã thay đổi chóng mặt. William Mandella (nhân vật chính) cảm thấy mình trở thành một người xa lạ ngay giữa quê hương, xã hội loài người đã chuyển dịch cấu trúc sang một trạng thái được kiểm soát chặt hơn, tinh thần tập thể cao hơn (kiểu tổ ong). Joe đã có một số tiên đoán chính xác một cách đáng kinh ngạc về những gì diễn ra trong thế giới công nghệ hiện đại: máy in 3D, học tập từ xa qua màn hình (như Zoom), trí tuệ nhân tạo (AI), sự cởi mở hơn với cộng đồng LGBT (đi kèm sử dụng cụm từ trung tính về giới như they/their/ them), vận hành của cỗ máy chiến tranh (như ở Ukraine), giám sát y khoa theo thời gian. Anh trai của Joe, Jack lại tham gia vào dự án Star Trek với tiểu thuyết Hành tinh Perry (Perry's Planet) mô tả sâu về công nghệ sinh học, một con virus được tạo ra với sứ mệnh bảo vệ hòa bình - con virus này có khả năng khiến bất cứ ai có những hành động bạo lực ngay lập tức bị mất nhận thức.

Rõ ràng, Elon Musk lớn lên trong một bầu không khí mang đầy tràn đầy tinh thần sáng tạo của chủ nghĩa vị lai (futurism) đồng thời thừa hưởng di sản xuyên thế hệ của phong trào khoa học viễn tưởng New Wave (trong thập niên 60 và 70), một cuộc nổi loạn thoát khỏi khuôn mẫu truyền thống của khoa học cứng (hard science) sang những thử nghiệm mới mẻ, đa chiều và bay bổng hơn - trong đó đề cao tốc độ, công nghệ, máy móc. Những tiểu thuyết và phim ảnh sci-fi mà Elon tiếp cận cũng đồng thời gieo hạt tư tưởng và chuẩn bị tâm lý cho nhân loại đón nhận kỷ nguyên Internet, công nghệ sinh học, AI cùng những cấu trúc xã hội mà công nghệ len lỏi mọi ngóc ngách.

Do đó, câu hỏi làm sao để có Elon Musk của Việt Nam cũng tương đương làm sao chúng ta xây dựng được môi trường hay hệ sinh thái (từ gia đình, nhà trường, nhà sáng lập, quỹ đầu tư) cùng nuôi dưỡng sự bay bổng hay trí tưởng tượng, cùng rung cảm với các triết lý vị lai (nghĩ dài thay vì nghĩ ngắn chụp giật), cùng tập hợp nguồn lực (tiền bạc) cho những sứ mệnh ý nghĩa (thay vì siêu xe hay đồ hiệu) ? Tất nhiên đây là câu chuyện của nhiều thế hệ không thể nhất thời mà có được.