Tiền Thị Gia Huấn (錢氏家訓)

Có một gia tộc ở Trung Quốc được xếp vào nhóm "ngàn năm danh vọng", nghĩa là có lịch sử truyền thừa hơn một nghìn năm với tên gọi là "Ngô Việt Tiền thị" hay nhà họ Tiền. Trong tác phẩm cổ "Bách Gia Tính (百家姓, liệt kê các dòng họ của Trung Hoa theo dạng có vần để dễ học thuộc)", họ Tiền đứng thứ hai trong câu mở đầu (Triệu – Tiền – Tôn – Lý; Chu – Ngô – Trịnh – Vương/ 赵 钱 孙 李; 周 吴 郑 王) nhờ là hậu duệ của Tiền Lưu (钱镠, 852–932), người sáng lập nước Ngô Việt thời Ngũ Đại Thập Quốc. Tiền Lưu xuất thân không phải đại quý tộc lâu đời, nhưng từ quân nghiệp đã vươn lên kiểm soát cả vùng Lưỡng Chiết và sau đó được phong lên làm Ngô Việt vương, nước này tồn tại hơn 70 năm và đi qua ba thế hệ với năm vị vua với đường lối chính trị thực dụng thấy rõ. Nhà Tiền hiểu một thực tế, nước Ngô Việt rất khó để tranh bá thiên hạ với các thế lực lớn ở Trung Nguyên, nên thay vì hùng hổ đánh lên phương Bắc họ chọn giữ ổn định Giang Nam, tập trung cải thiện hạ tầng (như thủy lợi), phát triển kinh tế và khéo léo phụng sự các ông chủ Trung Nguyên. Chính vì vậy mà đến năm 978, cháu Tiền Lưu là Tiền Thục/Tiền Hoằng Thục (钱俶, 钱弘俶) đã nộp lại lãnh thổ cho Bắc Tống, thường gọi là “纳土归宋 – nạp thổ quy Tống”, giúp vùng Ngô Việt tránh một cuộc xung đột thống nhất đẫm máu. Theo dòng lịch sử, từ một vương tộc chính trị, nhà Tiền đã dần dần chuyển hóa mạnh mẽ theo hướng học thuật - văn hóa - khoa học, cụ thể trong thời cận và hiện đại, dòng họ này đã có hơn một trăm hậu duệ đạt cấp viện sĩ tại các viện khoa học trong và ngoài đại lục, điển hình như Tiền Học Sâm (1911 – 2009), cha đẻ ngành tên lửa Trung Quốc, nối tiếp truyền thống học thuật của gia đình (ông nội Tiền Học Củ là kỹ sư cơ khí, cha Tiền Vĩnh Kiện là người giành giải Nobel Hóa học 2008).

Sự vững vàng qua ngàn năm của nhà họ Tiền được dựa trên một di sản tinh thần quý báu mang tên "Tiền thị gia huấn", một tập hợp các nguyên tắc cốt cán dùng để giáo dưỡng tâm trí, quản trị gia tộc và định hướng cách ứng xử của các thành viên xuyên suốt chiều dài lịch sử. Gia huấn này được bồi đắp theo thời gian, từ những dòng chữ đầu tiên trong Vũ Túc Vương Bát Huấn (武肃王八训) và Vũ Túc Vương Di Huấn (武肃王遗训) do Tiền Lưu soạn ra, các câu chữ sau đó được chỉnh lý và bổ sung dần theo sự phát triển của gia tộc. Đến thời cận đại, Tiền Văn Tuyển (钱文选, 1874–1957), hậu duệ đời thứ 32 của Tiền Lưu, đã biên tập thành văn bản hoàn chỉnh của Tiền thị gia thừa, bao gồm bốn tầng (1) cá nhân - tu dưỡng con người (2) gia đình - duy trì kết nối bền chặt gia tộc (3) xã hội - quan hệ cộng đồng và trách nhiệm với tha nhân (4) quốc gia - đạo trị quốc và trách nhiệm của quyền lực. Cả bốn cấu thành của gia huấn đều kết nối bền chặt với nhau - cá nhân phải biết tự kiểm soát bản thân, gia đình là môi trường nuôi dưỡng giá trị (kiểu tiền bạc hay vật chất không phải là chuẩn mực duy nhất), tạo căn cơ nền tảng cho những ảnh hưởng tích cực đến xã hội và quốc gia (trách nhiệm lớn hơn đi kèm quyền lực cao hơn). Nền tảng tư tưởng của gia huấn bám rất sát với kinh điển Nho Gia - “Đại Học” (大学): tu thân, tề gia, trị quốc và bình thiên hạ - nghĩa là muốn tạo trật tự tốt cho xã hội thì phải bắt đầu từ việc tu dưỡng chính mình.

Dưới đây là phần lược dịch "Tiền thị gia huấn", chỉ vài trăm chữ nhưng chứa đầy minh triết Phương Đông trong đó, mình tin bất cứ gia đình nào cũng có thể đúc kết được nhiều điều hay ho để học hỏi:

I. CÁ NHÂN (個人)

Tâm niệm và việc mình làm phải chính nghĩa không được đi ngược quy luật đất trời;
lời nói và hành động phải không thẹn với lời dạy của bậc thánh hiền.
Không quên “ba điều tự xét mình mỗi ngày” của Tăng Tử
và luôn ghi nhớ “Tứ châm” của Trình Tử

(Tăng Tử: [1] Làm việc cho người khác đã hết lòng, tận tâm chưa? - Vi nhân mưu nhi bất trung hồ? [2] Kết giao với bạn bè đã giữ được chữ tín chưa? - Với bằng hữu giao nhi bất tín hồ? [3] Những điều thầy dạy đã ôn tập và thực hành chưa? - Truyền bất tập hồ?)
(Trình Tử: [1] Tâm châm: Răn về giữ tâm ý ngay thẳng, thanh tịnh, không để dục vọng che mờ. [2] Mạo châm: Răn về diện mạo, thái độ trang nghiêm, đàng hoàng và cung kính trong mọi hoàn cảnh. [3] Ngôn châm: Răn về lời nói cẩn trọng, đúng mực, suy nghĩ kỹ trước khi nói, tránh điều thị phi. [4] Tịch châm: Răn về sinh hoạt, lúc nghỉ ngơi hay ở một mình vẫn phải giữ tư thế và tâm thế đoan trang, nghiêm túc.)

Giữ mình hay rèn luyện bản thân không thể không nghiêm chính và cẩn trọng
Đối diện tiền tài không thể không có khí tiết
(Khi đứng trước tiền tài, lợi lộc hay cám dỗ vật chất, tuyệt đối không được tòm tèm, tham lam hay chiếm đoạt những thứ không phải của mình)

Làm việc phải quyết đoán
đồng thời giữ lòng khoan hậu (rộng lượng và nhân hậu).

Người chỉ biết lao về phía trước thì hoàn cảnh ngày càng chật hẹp;
người biết ngoảnh lại nhìn thì tầm mắt ngày càng rộng mở.

Giữa nơi hoa liễu rậm rạp vẫn mở được đường đi thì mới thấy bản lĩnh;
giữa cuồng phong bão vũ vẫn đứng vững thì mới biết căn cơ.

Biết sửa lỗi thì trời đất chẳng nổi giận;
biết an phận thì quỷ thần cũng chẳng thể làm gì.

Căn cơ học vấn đến từ ngâm cứu kinh điển và trước tác nền tảng;
Kiến giải rộng lớn đến từ soi chiếu tấm gương trong sử sách.

Có văn tài thì người đời sẽ nhắc đến nhiều;
tích đức sâu thì phúc báo càng dày
(khả năng viết lách tốt sẽ khiến tư tưởng lan rộng và xa ảnh hưởng đến nhiều người - tương tự như sống có đức và làm điều tốt)

II. GIA ĐÌNH (家庭)

Muốn xây dựng một gia đình tốt đẹp,
trước hết phải lập nên những quy củ tốt đẹp.

Trong ngoài nhà cửa phải chỉnh tề sạch sẽ;
thứ bậc trên dưới phải gìn giữ uy nghiêm.

Đối với bậc cha mẹ, chú bác phải đặc biệt hiếu kính,
khiến cho người lớn vui lòng.

Chị em dâu và anh em trong nhà
phải hòa thuận, thương yêu nhau.

Tổ tiên tuy đã rời xa nhiều đời,
việc tế tự vẫn phải giữ lòng thành kính.

Con cháu tư chất có ngu độn,
thì Thi Thư vẫn phải đọc (vẫn phải chăm lo học hành)

Cưới vợ cho con trai, hãy tìm người con dâu hiền thục,
đừng tính toán của hồi môn.

Gả con gái đi xa, hãy chọn người con rể tốt,
đừng ham giàu sang phú quý.

Nhà có của ăn của để thì nên nâng đỡ người trong tông tộc,
lập trường học thiện nghĩa và ruộng công để nâng đỡ họ; (hỗ trợ về giáo dục và phân bổ hoa lợi cho người trong dòng tộc)

Gặp năm mất mùa đói kém, phải cứu tế thân bằng,
chuẩn bị nước uống và thóc gạo để giúp người khốn khó.

Lấy cần kiệm làm gốc,
tự nhiên gia nghiệp sẽ phong túc (sung túc), hanh thông;

Lấy trung hậu truyền nhà,
gia đạo mới có thể lâu dài.

III. XÃ HỘI (社會)

Kết giao bạn bè phải giữ chữ tín;
đối với xóm giềng phải rộng lòng ban ân huệ.

Thương người góa bụa, xót kẻ cô nhi;
kính trọng người già, yêu mến trẻ nhỏ.

Cứu giúp khi có tai họa,
chu cấp khi người khác gặp cảnh khẩn cấp;

Giúp người vượt qua hoạn nạn,
hóa giải tranh chấp.

Sửa cầu, sửa đường để tiện cho người đi lại;
đóng thuyền, mở đường thủy để giúp mọi người qua sông.
Mở trường học công ích để khai sáng dân trí;
lập kho lương cộng đồng để tích trữ phòng khi mất mùa thất bát.

Mọi thiên kiến, tư kiến đều phải gạt bỏ;
mọi việc có lợi cho cộng đồng đều nên đề xướng.

Đừng thấy lợi mà nảy lòng mưu cầu riêng;
đừng thấy người có tài mà sinh lòng đố kỵ.

Kẻ tiểu nhân vốn nên tránh xa,
nhưng tuyệt đối không nên công khai biến họ thành kẻ thù.
Người quân tử vốn nên gần gũi,
nhưng cũng không nên vì thế mà miễn cưỡng phụ họa mọi điều.

IV. QUỐC GIA (國家)

Thực thi pháp luật phải vững vàng như núi;
giữ mình phải sạch trong như ngọc; (Pháp luật phải được thực thi nhất quán; người thực thi pháp luật phải thực sự liêm chính)

Thương dân như con;
trừ bỏ những kẻ hại dân như đối với kẻ thù.

Đối với người thi hành công vụ phải nghiêm cẩn;
đối với dân chúng phải khoan hậu và đầy lòng xót thương.

Quan lại chỉ cần dụng tâm thêm một phần,
thì dân chúng nhận về mười phần lợi ích.
Người ở trên chịu khó thêm một chút,
dân chúng có thể hưởng muôn phần ân huệ.

Lợi chỉ cho riêng mình thì chớ mưu;
lợi cho thiên hạ thì nhất định phải mưu.
Lợi ích trước mắt đã cần phải lo;
lợi ích lâu dài cho muôn đời lại càng phải lo hơn.

Trí lớn để hưng quốc,
cốt ở biết quy tụ ý kiến và trí tuệ của mọi người.
Cái ngu muội làm hỏng đất nước
thường đến từ kẻ cầm quyền quá tin vào ý kiến của riêng mình (tự mình quyết mọi việc mà thiếu sự tham vấn chuyên môn cần thiết)

Có trí tuệ sáng suốt,
hãy giữ mình bằng vẻ chất phác (sự khiêm nhường);
Có công lao phủ khắp thiên hạ,
hãy giữ mình bằng sự nhường nhịn;
Có dũng lực làm chấn động đất trời,
hãy giữ mình bằng sự dè dặt;
Có của cải khắp năm châu bốn biển,
hãy giữ mình bằng lòng khiêm cung.

Tại nơi triều chính,
trước hết phải nuôi dưỡng chính khí; (nghĩa là tinh thần ngay thẳng, liêm chính, chính trực và công bằng)
Đi khắp thiên hạ,
căn bản phải bồi dưỡng nguyên khí; (nghĩa là nuôi dưỡng sức sống quốc gia)

Chú trọng cái gốc, chi tiêu tiết kiệm thì quốc gia giàu có;
Tiến cử người hiền, trọng người có năng lực thì quốc gia mạnh;
Chấn hưng giáo dục, nuôi dưỡng nhân tài thì quốc gia thịnh;
Giao hảo khôn khéo với nước làng giềng thì quốc gia yên ổn